Historia dla dorosłych (Podcast RMF FM)

00:00 W trakcie roku kalendarzowego jest wiele różnych świąt. Tak. Wiele. Tak zaczynałby się ten odcinek, gdyby to był artykuł na jakiejś randomowej stronie internetowej. 00:10 Ale my nie jesteśmy tacy. Nie. Traktujemy was poważnie, dlatego zaczniemy inaczej. 00:15 Bo my jesteśmy podcastem premium. 00:17 Otóż w trakcie roku kalendarzowego. 00:21 To trudne słowo jest. 00:22 Tak, kalendarzowego. Powiedzcie sobie na głos je. jest wiele różnych świąt. 00:27 A jednym z nich jest Halloween. I to jest takie święto, słuchajcie, którego jakoś wyjątkowo mocno nie lubi Episkopat. No ale też ogólnie Polacy się zastanawiają, czy powinniśmy importować święta z zachodu obce nam kulturowo, czy może nie? Czy to ubogaca? 00:41 I żeby pomóc wam odpowiedzieć na to pytanie, przedstawimy wam dzisiaj historię Halloween. Żebyście wiedzieli, co jest czym, czego. 00:50 Skowron, Tomkowicz, Olbratowscy prezentują historię dla dorosłych. 00:58 Halloween wymyślili Celtowie. Chociaż sami nie wiedzieli, że wymyślają Halloween. Bo gdyby wiedzieli, pewnie od razu opatentowaliby, nie wiem, dynie. Założyliby firmę produkującą sztuczne pająki. 01:11 I zostaliby milionerami. Ale Celtowie w tamtych czasach mieli zupełnie inne zmartwienia, dlatego że oni mieszkali między innymi w Irlandii. No... I tam w Irlandii w tamtych czasach pogoda była wyjątkowo paskudna w tej starożytności. Była tak paskudna, że nawet po prostu słońce pokazywało się tylko na chwilę zza chmurki, żeby sprawdzić, czy Celtowie jeszcze żyją. 01:29 Tak, tak. Celtowie obchodzili święto Sowin. Tak to się czyta, pisze Samhain. Sowin to się czyta. Sowin, tak. 01:37 Nazwa oznacza mniej więcej koniec lata. I co jest pierwszy dowód celtyckiego poczucia humoru? Ponieważ święto przypadało na przełom października i listopada. 01:47 A kończyć lato w listopadzie to jest troszeczkę tak, jakby, nie wiem, urządzić uroczyste zakończenie wakacji w styczniu i zapytać dzieci, jak wam się podobało morze. Na przykład, nie? Jak tam Mielno. 01:58 Sawin oznaczało początek zimowej części roku. Zbierano plony, sprowadzano bydła z pastwisk. Znaczy, patrzyli, kiedy krowy przestają jeść trawę, nie? Przygotowywano zapasy. 02:09 Ale nie, bo to chodzi o to, żeby krowy nie zmarzły. Tak. I tu jest ważne rozróżnienie. Krowy trafiały do obory, a ludzie trafiali do domu. Nieodwrotnie. 02:19 Tylko duchy jak zwykle musiały się włóczyć. 02:21 Natomiast historycy i kronikarze notują, że według późniejszych irlandzkich wierzeń właśnie wtedy... Granica między światem żywych a światem nadprzyrodzonym stawała się wyjątkowo cienka. 02:33 Można było przejść z jednego świata do drugiego wtedy. Bez paszportu, wizy, kontroli celnej i obowiązku zgłoszenia przewożonych kości. I bez różnych substancji. 02:42 Wyobraźcie sobie taką celtycką rodzinę. Siedzą sobie przy ognisku, pewnie jedzą, mogą jeść. Nagle wchodzi duch pradziadka. O, pradziadek, a ty nie umarłeś? 02:55 Umarłem, ale otworzyli granicę. Oni mówią w takim razie, dziadek, siadaj tutaj, dalibyśmy ci ziemniaków, ale jeszcze nie mamy ziemniaków, bo jeszcze Ameryka jest nieodkryta, ale coś się dziadek znajdzie, siadaj. 03:05 W ludowej tradycji zostawiono jedzenie dla odwiedzających dusz. Niekiedy również wolne miejsce przy stole. 03:11 To brzmi znajomo jakby. Co było szczególnie przydatne, jeśli zmarły przodek był człowiekiem upierdliwym i nawet po śmierci chciał sprawdzić, czy nie wiem, czy wnuk dobrze prowadzi gospodarstwo. 03:22 A dlaczego płot krzywy? Mógłbyś zapytać, ten był dziadka, prawda? Mógłby. 03:26 A oni mówią, dziadku, nie żyjesz od trzydziestu lat. I od trzydziestu lat płot stoi krzywo. 03:32 I w to święto, co to się je, pisze sam Hein, to... Palono ogniska. I praktykowano tak zwane praktyki ochronne, bo praktyki się praktykuje. Tak, to jest sama nazwa, wskazuje. 03:44 Ogień przede wszystkim miał dodawać bezpieczeństwa w mrocznej porze roku. I troszkę ciepełka też. 03:50 Po czym należy zaznaczyć tutaj, żeby być uczciwym. Żeby se krówki wygrzały kopytka. Że szczegółów obrzędów sprzed dwóch tysięcy lat to nie do końca znamy. W zasadzie w ogóle. Większość barwnych historii pochodzi ze znacznie późniejszych czasów. 04:04 Ale wiemy, bo to się udało ustalić, że sam Winn było bardzo ważnym świętem początku zimy i z czasem bardzo silnie zaczęto je wiązać, że tak powiem z pokolenia na pokolenie, ze światem duchu. Dla Celtów był to czas, kiedy trzeba było wyjątkowo mocno uważać na to, co nadprzyrodzone, na istoty i tak dalej. 04:23 I trudno im się dziwić, bo dzisiaj mamy latarki, monitoryk, policję, a człowiek i tak boi się wyjść nocą do piwnicy, prawda? A Celtowie nie mieli nawet żarówki. 04:31 Bo może tam siedzi złe bobo. 04:33 I oni wymyślili, że jeśli czegoś nie widać w ciemności, to najprawdopodobniej to jest duch. Albo złe bobo. I tak rozpoczęła się długa historia Halloween. 04:45 Historia cywilizacji, która najpierw bała się ciemności, a potem zaczęła sprzedawać ją w plastikowych opakowaniach. To jest historia Halloween. 04:54 Nadszedł w końcu w życiu Europy, naszego kontynentu taki czas, kiedy to chrześcijaństwo zaczęło się po naszym kontynencie rozprzestrzeniać i okazało się, że mieszkańcy kontynentu mają całkiem sporo własnych świąt. Tak. Tak, bo przychodzi chrześcijaństwa, to są różne święta, prawda? I nie bardzo chcą z nich rezygnować. I nie chcieli ludzie rezygnować. 05:12 Co zrozumiałe, bo człowiek może, nie wiem, zmienić religię, przekonania. Niektórzy pewnie nawet mogą zmienić żonę. Czy coś. Ale święto, podczas którego można nie pracować, no to już jest rzecz święta. 05:24 To znaczy tak, okej, robimy, prawda, wszystkich świętych, robimy wigilię, ale se zostawmy dziadę czy szambałiny. 05:31 Tak. No. Kościół od dawna wspominał męczenników i innych świętych. Problem polegał na tym, że tych świętych przybywało. 05:39 A wiecie jak to jest ze świętymi? Każdy miał swoją historię, każdy miał swoje zasługi, każdy chciał mieć swoje własne święto, dobrą datę, prawda? A kalendarz niestety dysponował, dalej dysponuje ograniczoną liczbą dni. 05:49 Bo to nie rozciągniesz do 780 dni na przykład. Bo pierwsze, papież nie miał takich uprawnień. Nie. A po drugie, nie zgodziłaby się astronomia. 05:59 Astronomia nie. Astronomia nie jest z gumy. 06:02 Nie. W roku 609 lub 10, różnie to źródła mówią, papież Bonifacy IV poświęcił rzymski panteon Matce Boskiej i wszystkim męczennikom. 06:13 Zraz uwaga, związane z tym święto przepadało na 13 dzień maja. A maj to jest w maju. 06:18 Panteon, przypomnę, to był dawniej świątynią rzymskich bogów. Czyli budynek dostał nowe przeznaczenie. 06:26 I później w VIII wieku za papieża Grzegorza III umocniło się w Rzymie obchodzenie uroczystości wszystkich świętych 1 listopada. Przeniósł to z 13 maja na 1 listopada. I w następnym stuleciu święto upowszechniono szerzej na zachodzie. 06:41 Czy wybrano ten dzień specjalnie, żeby zastąpić celtyjskie... Soin. Soin. Nie mamy pewności. 06:49 A historycy nadal dyskutują. W każdym razie daty się znalazły obok siebie. 06:53 A ludzie zaczęli mieszać chrześcijańskie zwyczaje z tym dawnym folklorem, o którym mówiliśmy przed chwilą. 06:58 Także te dwa święta się zlały w jedno. 07:00 I teraz pojawia się problem nazewnictwa. Bo pewnie zastanawiacie się, skąd się wzięło Halloween. Otóż był człowiek imieniem Win i pewnego rozobaczył go znajomy i krzyknął Halloween. I to tak właśnie nie było. 07:14 Ta historia wyglądała zupełnie inaczej. Prawdziwe wyjaśnienie jest bowiem znacznie ciekawsze. W języku angielskim świętych określano bowiem słowem Hallows. Hallows. 07:24 Wszystkich świętych to All Hallows. All Hallows Day. A poprzedzający to święto wieczór to jest All Hallows Eve. 07:35 Wigilia wszystkich świętych. 07:38 Łączycie kropki? 07:42 To jest ten walor edukacyjny naszego podcastu. 07:44 I z czasem zrobiło się Halloween, a ostatecznie Halloween, czyli Halloween nie pochodzi od angielskiego hell, oznaczającego piekło. Chociaż Edyta Górniak mówi Halloween. 07:58 Nie od piekło, tylko od święty. 08:00 No ale wiesz, Edyta jest na ziemi od 4 tysięcy lat. Ona to wszystko widziała. Ona tam była przecież. Jak rosali dinozaury ziemniakami. Czy coś. Cegłami nawet. Cegłami. 08:13 I to jest przykre dla demonów różnych szatanów, innych specjalistów od piekalnego marketingu, że nazwa Halloween pochodzi od słowa święci. 08:22 To jest trochę głupie. 08:25 Te szatany różne pracują na rozpoznawalność marki, a to okazuje się, że zostali językowo pominięci. Święci zostali pominięci. Nie święci zostali pominięci. Nie święci, a święci nie pominięci. 08:36 Halloween to po prostu wigilia wszystkich świętych. I nie ma w tej nazwie ani diabła, ani dyni, nawet kawałka nietoperza, ani pająka. Za to nazwa brzmi niepokojąco, zwłaszcza jeśli człowiek nie zna angielskiego. 08:52 Słuchajcie, ale potem do tego wszystkiego, jakby sytuacja nie była dość skomplikowana, doszedł jeszcze drugi dzień listopada, czyli dzień wspominania wszystkich wiernych zmarłych. Tak, no. I dlatego powstał taki trzydniowy zestaw trzydniowy. 09:02 31 października, wieczór poprzedzający wszystkich świętych. Pierwszy listopada wszystkich świętych i drugi listopada, czyli zaduszki. 09:11 Święci zmarli duchy, modlitwy, wspomnienia i ludowe zabawy. 09:14 Wszystko w jednym trzydniowym terminie. 09:17 Taki dobry trójpaczek. Nie jest to porozrzucane po kalendarzu, tylko wszystko tutaj. 09:21 To jest trochę tak, jakby na jednym osiedlu zorganizować rekolekcje, zebranie wspólnoty mieszkaniowej, bal przebierańców i zjazd, nie wiem, dawnych lokatorów. Również tych pochowanych od 500 lat. 09:33 Ale słuchajcie, najważniejsze, że dzięki temu wszystkiemu Halloween dostało chrześcijańską nazwę, bo to jest chrześcijańska nazwa, celtycki klimat i ludowe obyczaje. Piękno. 09:42 A ponieważ każda z tych tradycji rozwijała się dalej, ostatecznie powstało święto, podczas którego można być jednocześnie aniołem, diabłem i księgowym przebranym za śmierć. Na przykład. 09:54 Także ten ostatni straszy najbardziej? Tak. Ale szczególnie jeśli przychodzi z dokumentami. Natomiast jeśli chodzi o przebrania w sklepach i w supermarketach, to akurat przebrań księgowych nie ma. 10:06 Ale o tym jeszcze dojdziemy. Przychodzą wieki, bo po kolei szły, pierwsze, drugi i tak dalej, wieki osiemnaste i dziewiętnaste. 10:13 No to to był po siedemnastym. Dokładnie. 10:15 I teraz uwaga. Halloween w Irlandii i w Szkocji nie było wyłącznie, okazuje się, świętem duchów. Dlatego, że ono się stało także z czasem, bo wieki mijały, okazją do zabaw, wróżb i poszukiwania nowego, przyszłego małżonka. 10:30 No bo, słuchajcie, ludzie chcieli wiedzieć, z kim się ożenią, za kogo wyjdą, czy będą bogaci, czy dożyją starosi. Bo to jest ważne. 10:38 Dzisiaj to wszystko zapewniają, nie wiem, aplikacje randkowe. 10:42 Wróżki telewizyjne, nie? Tak, doradcy finansowi. A w pradawnej Szkocji korzystano z kapusty. 10:48 No bo wtedy nie było właśnie aplikacji. 10:50 A dokładniej również z jarmużu, czyli z takiej kapusty, która uważa się za zdrowszą od pozostałych. 10:56 I to jest jedno z takich obyczajów, które wtedy były obchodzone i świętowane, że zawiązywano młodym ludziom oczy i prowadzono ich na grządkę. Następnie kazano im wyrwać kapustę z ziemi. Z wyglądu i korzeni wróżono cechy przyszłego małżonka. 11:11 Ale oni się nie bali, że im się głąb trafi? Nie wiadomo. 11:17 To są inteligentne żarty. Duża roślina mogła oznaczać takiego pokaźnego męża. 11:23 Ale że będzie miał duży korzeń. 11:25 Jeżeli dziewczyna wyrwała dorobną kapustę, mogła spodziewać się przystojnego i zamożnego męża. 11:30 Nie głąba. A jeśli trafiła na taką robaczywą kapuchę, to pozostawało liczyć, że przynajmniej będzie miał poczucie humoru. 11:39 To moja żona wyciągnęła taką kapuchę życia. 11:41 Pani Olbratowska, tak. I ma taki, gościa ma na co dzień w domu. Zrobi se rosół i jedzą, a tu Olbratowski. 11:49 Zwyczaj był tak popularny, że opisał go w 1785 roku szkocki poeta Robert Barnes. 11:55 Pomyślej, że człowiek został wielkim poetą, którego cytują w popularnych podcastach, tylko dlatego, że opisywał ludzi, którzy po ciemku wyrywają warzywa z ziemi. 12:04 Tak, z zasłoniętymi oczami. 12:06 Nigdy nie wiesz, co wyciągniesz po prostu z talii życia. 12:10 Coś, co się zachowało do dzisiaj w tradycji brytyjskiej na przykład, popularne było także łapanie jabłek zębami. To ciekawe jest. Jabłka pływały w mistrę z wodą albo wisiały na sznurkach. Należało je złapać bez używania rąk. 12:22 Ale to była jakaś taka terapia zajęciowa? 12:24 Nie, to też była taka wróżba matrymonialna. I że dziewczyna, która pierwsza złapała jabłko, mogła się spodziewać najszybszego małżeństwa. 12:34 No, a jeśli straciła przy tym przedni ząb na przykład, mogła spodziewać się również wizyty u Kowala, który wtedy często zastępował dentystę. 12:43 Natomiast prawdziwym osiągnięciem irlandzkiej myśli wróżbiarskiej było, uwaga, ciasto bękowe. Burn Brock. 12:51 Bo do ciasta wkładano różne przedmioty, które przepowiadały przyszłość. 12:56 Jak ugryzłeś i trafiłeś na pierścionek, to małżeństwo. Jak moneta, to bogactwo. Jak naparstek, to staropanieństwo. Jak guzik, kawalerski. Jak tabletkę z laksigenem, to leciałeś do wygódki. 13:09 A jak kawałek szmatki, to biedy. 13:13 Krótko mówiąc, człowiek przychodził na podwieczorek, prawda? A wychodził z informacją, że będzie ubogi, samotny i prawdopodobnie potrzebuje dentystki. 13:22 Jedyna nadzieja, że trafi na piękną, samotną dentystkę. Dzisiaj sanepid miałby zastrzeżenia do tego rodzaju wypieków, ale wiecie od tego... 13:30 No szczególnie do tego kawałka, gdzie był naparstek, nie? Ale wtedy jakoś... Czy szmatkał. 13:34 Wtedy nie było sanepidu po prostu. Ale też cmentarze są pełne ludzi, którzy trafili na naparstek. 13:40 Pełne takich, którzy nie trafili. 13:42 Były też przebieranki. I w Irlandii i Szkocji rozwinął się zwyczaj zwany gajzin. Ludzie wkładali maski, dziwaczne ubrania, chodzili po domach, śpiewali, recytowali, rozśmieszali gospodarze i co? I dostawali jedzenie. 13:57 Czyli tacy jakby protokolędnicy, tylko że bez Jezuska, nie? 14:00 Czyli występy artystyczne za wynagrodzeniem rzeczowym, prawda? System bardzo interesujący. Przychodzi artysta, śpiewa piosenkę, prawda? A gospodarz daje mu jedzenie. Dzisiaj mogłoby to rozwiązać wiele problemów w rynku muzycznego. 14:12 Tak, ja sobie wyobrażam jakąś gwiazdę naszego rodzimego rynku muzycznego typu Sylwia Grzeszczak czy inny filiak kończy koncert, a organizator mu daje, nie wiem... ziemniaki, pęczek, marchewki i mówi, dziękujemy, Sylwia, wspaniały występ. No może orzechy. 14:25 Właśnie dlatego z Kolim se wprowadził parówki. A widzisz. Dość marchewek za pancer. 14:31 Ale wracając do tematu. 14:32 Była to także noc psot. O, lubimy te tematy świętuszki. Młodzież stukała do drzwi i uciekała. Dobrze, że do drzwi powiedzieliśmy. 14:40 Potrafiła sąsiadów, prawda? Potrafiła ta młodzież irlandzko-szkocka wrzucić komuś pod drzwi kapusta albo urządzić inne mało przyjemne niespodzianki. Ale jak taką kiszoną, to ja bym przyjął. I w irlandzkich przekazach znajdziemy nawet przypadki rozbierania gospodarskich wozów i składania ich w miejscach, w których właściciel najmniej się spodziewał, wiesz? Śmieszne. 15:02 To przed chwilą mi kiedyś zabrali Audi spod domu i gdzieś je tam rozłożyli. Do dzisiaj go nie mam, a minęło 20 lat. 15:07 Ale pomyślcie, to wszystko było już na długo przed wynalezieniem internetu, co dowodzi, że nawet bez internetu ludzkość potrafiła zajmować się kompletnymi głupotami na skalę masową. 15:20 I przetrwaliśmy jako cywilizacja. To jest piękne i to jest dowód na istnienie dobrego bozi. 15:26 Przejdźmy do symboli Halloween, bo jednym z symboli jest wydrążona dynia z taką przerażającą mordą. 15:32 Ale słuchajcie, to jest ważne. Dynia nie zawsze była dynią. 15:35 Nie. 15:36 Dlatego, że w Irlandii dawniej wykonywano podobne lampiony z rzepy. Bo nie było dyn, to drążyli rzepę. 15:41 Takiej zwyczajnej jadalnej rzepy, która z natury nie jest specjalnie przerażająca. 15:45 Ale jak się zrobi takiego tam potwora? 15:47 Ale wiecie, dobrze, że tych lampionów nie robiono z pietruszki. 15:52 Pietruszka nie jest straszna. 15:53 Bo wydrążone oczy i gęba przypominałoby kaptur Ku Klux Klan. 15:57 Prawda? Dlatego wróćmy do dyni. Początki tych lampionów wiążą się z irlandzkimi zwyczajami, a ich nazwa Jack O'Lantern. Czyli taki Jacek Latarnia. Tak, ma to związek z ludową legendą o pewnym wyjątkowo nieuczciwym człowieku. 16:13 Jack Lantern, Jacek Latarnia, albo inaczej... Jacuś Lampionik. Jacuś Lampionik. Tak naprawdę. Jezu, jezu. Według legendy... Czesunia taki kupony. 16:25 Według legendy człowieka tego nazywano Stingy Jack, czyli skąpy Jacuś. 16:31 Jack był pijakiem, oszustem i potwornym sknerą. Człowiekiem, który potrafił zaprosić kogoś na obiad, a potem wyjść do toalety i wrócić potrzebnie, ale do siebie do domu. 16:41 Czyli przeciwieństwo naszego Jacenty'ego. Dokładnie. Według jednej z wersji legendy pewnego razu Jack spotkał diabła i zaprosił go do karczmy. I diabeł przystał na propozycję. 16:52 I to był jego pierwszy błąd, tego diabła. Bo zanim wypije się z kimś alkohol, to należy sprawdzić, czy ten ktoś posiada pieniądze. 17:00 Jest to taka jedna z zasad, którymi należy się kierować w życiu. 17:03 A skoro już powiedzieliśmy, że to był skąpy jacuś, to jak przyszło do płacenia, to Jack zaproponował diabłu, żeby zamienił się w monetę. I diabeł się zgodził. 17:12 Proszę zauważyć, że to władca piekieł, wcielenie zła, inteligencja nadprzyrodzona, a zamienia się w monetę na prośbę przypadkowego pijaka. 17:22 No i co to gdzieś dzieje? Jack schował monetę do kieszeni obok srebrnego krzyżyka. Diabeł nie mógł wrócić do swojej postaci przez ten krzyżyk. Został diabeł więziony jako drobny. 17:35 Gdzie macie wasze krzyżyki z pierwszej komunii? 17:38 Można powiedzieć, że szatan poniósł pierwszą w historii porażkę w transakcji bezgotówkowej. W końcu Jack go uwolnił, wymuszając obietnicę, że diabeł da mu spokój. 17:49 Natomiast później notują kroniki, spotkali się ponownie i Jack namówił diabła, żeby wszedł na drzewo po owoce Jak diabeł wszedł na górę, to ciach wyciął na pniu krzyż. I co? I diabeł nie mógł zejść. 18:01 Dwa spotkania z Jackiem, dwie pułapki. 18:05 Szatan to pała, tyle wam powiemy. 18:07 Tak mówił Jack chodząc po mieście. Gdyby w piekle istniał dział kadr, HR czy coś takiego, szatan powinien zostać skierowany na szkolenie z rozpoznawania oszustów. Bo został zrobiony lepiej niż na wnuczka. 18:20 Tak. 18:21 No i żeby zejść z drzewa, Diabeł obiecał Jackowi, że nigdy nie zabierze jego duszy do piekła. W końcu Jack umarł. Ale co, słuchajcie, dalej coś się działo. 18:33 Bo do nieba Jacka nie wpuszczono. Ponieważ on takie prowadził rzeczy raczej dalekie od świętości. To nie był taki dobry dziomuś, nie. Więc poszedł do piekła. 18:42 No i diabeł otworzył bramę, zobaczył Jacka i powiedział pewnie nie, kuźwa, znowu ten z monetą. I zgodnie z obietnicą nie wpuścił go do środka. 18:52 Czyli został Został ani tu, ani tu nie wejdziesz. 18:54 Został bez miejsca swojego w zaświatach. Słaba historia. Czyli trochę tak, jakbyście się wymeldowali z mieszkania, a nie dostaliście nowego przydziału. Tyle, że na wieczność. 19:03 Ale diabeł dał temu Jacku... 19:11 Jaki? Żarzący się. 19:12 No właśnie, żarzący się. Żarzący. No, ten taki węgielek. I Jack włożył go do wydrążonej rzepy, żeby oświetlać sobie drogę i tak miał wędrować po świecie jako Jack z latarni. Czyli po to była ta cała przedługa historia. 19:26 Tak, znaczy to jest jedna z ludowych opowieści tłumaczących zwyczaj robienia lampionów. Tak naprawdę, jeśli chcecie wiedzieć skąd się wzięła ta dynia. 19:33 No prawdziwe lampione rzeczywiście wykonywano w Irlandii, miały odstraszać duchy i nieproszonych gości. 19:39 Ale uwaga, znowu upłynęło trochę czasu, popularnych wieków i irlandzcy emigranci przybyli do Ameryki i tam odkryli dynię. Znacznie większe, łatwiejsze do wdrążenia, będzie dużo takiego dobrego na zupę. No i rzepa przegrała konkurencję. Dzisiaj nigdzie nie ma rzepy. 19:55 I tak powstała współczesna dynia halloweenowa. 19:58 Co jest prawdopodobnie największym sukcesem marketingowym warzywa w historii i dowodzi, że nawet po śmierci można zrobić karierę. 20:06 Nie, to lepiej było jak prastarze Słowianie odkryli, że z ziemniaka też upędzisz. Przepraszam, dynia to jest drugi sukces marketingowy. Szczególnie prastarze Słowianie właśnie i ziemniak. Dobrze. 20:19 No dobrze, przejdźmy do teraz XIX wieku i historii cukierek albo psikus. Skąd to się wzięło? Bo to was ciekawi. Tak, w XIX wieku Halloween dotarło do Ameryki, jak mówiliśmy, wraz z emigrantami z Irlandii i Szkocji. 20:32 I szczególnie wielu Irlandczyków przejechało podczas Wielkiego Głodu. To jest temat na oddzielny podcast w ogóle, jak tam Brytyjczycy próbowali wyniszczyć Irlandczyków Wielkim Głodem. Oni przejechali do Ameryki w połowie stulecia, XVIII, XIX. XIX. 20:45 uciekali przed biedą, głodem, beznadzieją, przywiedzi ze sobą trochę rzeczy, wspomnienia, zwyczaje i Halloween. I Amerykanie początkowo nie wiedzieli, co z tym zrobić. 20:54 Bo wyobraźcie sobie, że przyjeżdża ci jakiś gościu do nowego kraju i oznajmia... Mieszkańcom tam lokalnym. Tak, raz w roku będziemy się ubierać za zmarłych, będziemy straszyć sąsiadów i będziemy wyrywać kapustę, żeby znaleźć męża. 21:10 Ale zrobimy takie śmieszne lampiony z dyni, to się ucieszysz, nie? 21:14 Można było uznać, że podróż przez ocean jednak zaszkodziła temu komuś. 21:18 Można tak było zakładać, natomiast się okazało szybko, że Halloween zyskuje wielką popularność w Stanach Zjednoczonych. Były zabawy, były wróżby, były przebieranki. A przede wszystkim psikusy. 21:28 I pod koniec XIX i na początku XX wieku młodzież z amerykańska zaczęła wykorzystywać Halloween do rozmaitych wybryków. 21:37 Tak się bawili w mały Paryż Anno Domini 2026. Tu coś spalimy, tu coś tam. 21:42 Może nie aż tak, bo to zdejmowano furtki, przewracano ogrodzenia, mydlono szyby. 21:48 Kiedyś młodzież się potrafiła bawić. 21:50 Przestawiano wozy, prawda, w Irlandii. Niektóre wozy lądowały nawet na dachach budynków. 21:55 Więc wyobraźcie sobie amerykańskiego farmera, który rano wstaje, wychodzi przed dom i widzi własny wóz na dachu stodoły. 22:02 To jeszcze było dość zabawne, natomiast kroniki notują, że z czasem te psoty zaczęły stawać się coraz bardziej niebezpieczne. Wiadomo, że jeden chłopak chce przebić drugiego chłopaka w wybrykach. Wybijano okna, niszczono mienie, urządzano awantury. I to różne rzeczy. 22:13 I w niektórych miejscowościach władze lokalne zaczęły mówić o problemie Halloween. 22:19 Policjanci musieli pilnować nie tylko przestępców, ale także grup nastolatków, którzy postanowili, te nastolatki, na przykład przenieść wychodek, co on wsiada na środek ulicy. 22:30 A to jest szalenie niewyjściowa historia. Szalenie. To nie chcecie tego w domu. 22:34 A przecież człowiek powinien mieć prawo swobodnie sobie korzystać z wychodka, nie sprawdzając wcześniej, czy nadal stoi przy domu. 22:41 Tak, wychodki powinny być pod ochroną. 22:42 Dlatego władze miasta i organizacje społeczne zaczęli wspólnie organizować dzieciom zabawy i przyjęcia, żeby odciągnąć te dzieci od wandalizmu. 22:50 Jednocześnie rozwijał się taki zwyczaj chodzenia po domach i proszenia o słodycze. 22:55 W Kanadzie już w latach dwudziestych XX wieku pojawiło się w prasie określenie trick or treat. Właśnie z Kanady to się wzięło określenie, czyli cukierek albo psikuj. 23:05 Co jest bardzo interesującym komunikatem, zauważmy, bo przychodzi do człowieka zamaskowana grupa dzieciaków, prawda, wyrostków. Żąda dóbr materialnych i grozi przykrymi konsekwencjami w razie odmowy. 23:15 I normalnie byśmy to nazwali wymuszeniem. Ale ponieważ sprawcami są dzieci, a przedmiotem żądania cukierki, to wtedy nazywamy to tradycją. I tak mówimy, że jest słodko. Nie, śmiesznie, śmiesznie. 23:27 Po II wojnie światowej... Lecimy dalej. Zwyczaj stał się w Stanach Zjednoczonych niezwykle popularny. Pomogła telewizja, reklamy, producenci słodyczy. 23:37 Nawet w roku 1952 popularny Kaczor Donald musiał się zmierzyć z sytuacją, kiedy jego trzech siostrzeńców przychodzi do niego w kreskówce i mówi trick or treat. I w ten sposób Amerykanie rozwiązali problem młodzieńczego chuligaństwa. 23:51 Zamiast karać dzieci za robienie psikusów, zaczęli dawać im słodycze, żeby psikusów nie robiły. Tak. Przekupstwo. 23:57 Tak jak jest lany poniedziałek i by chodzili na przykład, wiesz, woda albo woda, nie? Po domach. I żeby rozwiązać problem, dają dzieciom wodę. Wodę. No wodę. Wodę, bo to woda. 24:07 Ale to tak, jakby policja płaciła kieszonkowcom za to, żeby nie kradli portfeli. 24:11 To też jest ciekawe. 24:12 Albo właściciel samochodu wręczał złodziejowi czekoladę, mówiąc tylko mi, chłopcze, nie wybijaj szyby. 24:17 Ale czekaj, jakbyś na przykład włożył za wycieraczki dwie tabliczki czekolady. Czy to nie byłoby urocze? Przeurocze. Prze. 24:24 Czyli tak z takiego zwykłego, nocnego wandalizmu. powstało sympatyczne, rodzinne święto. Ameryka pokazała, że niemal każdy problem społeczny można rozwiązać za pomocą pieniędzy. 24:36 A jeśli nie pieniędzy, to batonika, cukiereczka, czekonatki, pomadki. 24:39 Amerykanie odkryli właśnie genialną metodę walki z przestępczością nieletnich. Zamiast łapać sprawców, zaczęli płacić cukierkami i nazwali to świętem. 24:48 A ci Amerykanie, to ja wam powiem, byle kogo do tej Ameryki nie biorą jednego. 24:51 Nie, nie, nie, nie, nie. Ale teraz chcielibyśmy powiedzieć o tym, jak potwory zostały milionerami. Czyli jak... Halloween już zrobiło taką światową karierę. 25:00 Tak, bo w wieku 20, to jest ten, co był poprzednio, bo teraz mamy 21, Halloween przeszło gigantyczną przemianę z ludowego święta duchów, przemocy i różnych takich zabobonów i tak dalej. Stało się naprawdę wielkim świętem przemysłu rozrywkowego. 25:12 Tak, dawniej, żeby zobaczyć ducha, trzeba było pójść na cmentarz, do opuszczonego zamku, albo przynajmniej poczekać, aż jakiś zmarły krewny zechce nas odwiedzić. 25:21 A to nie były proste sprawy. Znaczy, początkowo Amerykanie organizowali przede wszystkim takie domowe przyjęcia, bale przebierańców, zabawy. Już na początku stulecia sprzedawano pocztówki z dyniami, czarownicami, z czarnymi kotami. 25:33 Ale zaraz potem pojawiły się fabrycznie produkowane dekoracje papierowe, nietoperze, sztuczne pajęczyny, gotowe stroje, wiesz, kościotrupa. Aha. No i jakby strach zaczął być de facto produkowany przemysłowo. A to jest wielki postęp. To jest wielki postęp. 25:46 Dawniej, żeby się przestraszyć, trzeba było spotkać ducha w lesie. A teraz wystarczyło wejść do sklepu i to już prawdopodobnie we wrześniu. Już masz. 25:55 No szkielety stały się szczególnie popularne. Co zabawne, każdy człowiek ma własny szkielet, ale mimo tego ludzie kupują dodatkowe plastikowe. 26:03 Ale wiesz, bo jeden szkielet to jest po prostu za mało, żeby się dobrze bawić. Po prostu jest taka piosenka. Do tanga 3, a 2. 26:09 Także wspomniane czarne koty awansowały. Bo przez stulecia podejrzewano je o współpracę z siłami nieczystymi, z diabłami, szatanami. Obecnie podejrzewa się je głównie o współpracę z producentami karmy. 26:19 Znaczy sama czarownica też robiła oszałamiającą karierę. W dawnych wiekach podejrzenie o czary mogło się skończyć procesem i spaleniem na stosie. 26:27 A dzisiaj przebranie się za czarownicę może ci przynieść nagrodę numer jeden w jakimś takim konkursie kostiumowym, prawda? 26:32 To jest duży postęp w dziejach wymiaru sprawiedliwości nawet, tak powiem. 26:37 I w rozwoju Halloween ogromną rolę odegrało kinogrozy. W 1978 roku John Carpenter nakręcił film Halloween. Halloween opowiadający o zamaskowanym mordercy Michaelu Mayersie. 26:53 Film kosztował jakieś 300 tysięcy dolarów. Na tamte czasy było to dużo. Natomiast zarobił wielokrotnie więcej. Straszną kwotę zarobił. To ciekawostka będzie teraz. 27:05 Słynna, przerażająca maska mordercy była przerobioną maską kapitana Kierka ze Star Treka, kupioną za niespełna dwa dolary. 27:12 Pomalowano ją, zmieniono oczy i włosy. I w ten oto sposób dzielny kapitan statku Enterprise zamienił się w seryjnego mordercę. 27:21 wystarczyła drobna korekta makijażu. 27:23 Co pokazuje, jak ostrożnie należy korzystać z usług charakteryzatora, bo człowiek przychodzi jako dowódca statku kosmicznego, a wychodzi jako zagrożenie dla mieszkańców przedmieści. Przemyślcie to. 27:35 W każdym razie film odniósł sukces, a horror stał się ważnym elementem Halloweenowej popkultury. Pojawiały się kolejne filmy, przebrania, nawiedzane domy, parki, rozrywki itd. 27:44 Czyli gigantyczny biznes, gdzie człowiek płaci często niemałe pieniądze za to, żeby wejść do ciemnego pomieszczenia, gdzie ktoś wyskakuje zza szafy i wrzeszczy. 27:51 A następnie wychodzi zadowolony, że się przestraszy. 27:54 Przecież podobne atrakcje można mieć za darmo. Wracając, nie wiem, o trzeciej nad ranem do domu, próbując, nie wiem, nie obudzić małżonki. To może być, to tak, nie róbcie tego sami w domu. 28:04 W każdym razie Halloween... Sami w domu nie budźcie nigdy małżonki. Halloween rozprzestrzeniło się po świecie i dotarło także do nas, do Polski, prawda? Mamy dynie, potwory, przebieranki, bale, cukierki i sztuczne trudy. 28:17 A obok tego wszystkiego naszą własną, jakże słodką i uroczą, spokojniejszą tradycję odwiedzania grobów bliskich. 28:23 Można powiedzieć, że na przełomie października i listopada śmierć ma w Polsce wyjątkowo napięty grafik. Oj bardzo. A jak na przykład wasz bliski leży gdzieś daleko, to nie jest daleki, dalej jest bliski. Zobaczcie, piękno tego wszystkiego. Więc najpierw musicie uczestniczyć w balu, a potem odwiedzić cmentarz i tak historia Halloween zatoczy koło. 28:44 Dwa tysiące lat temu ludzie wierzyli, że duchy wychodzą z zaświatów i trzeba je jakoś udobruchać. 28:49 Dzisiaj ludzie sami się przebierają za duchy i wychodzą z domów, żeby inni udobruchali ich cukierkami. 28:54 Ale co jest najśmieszniejsze w tym wszystkim, że na początku tej historii wszystko się zaczęło od końca lata i nadejścia zimy. 29:00 No, no. 29:03 Bo przez dwa tysiące lat duchy, diabły, czarownice nie potrafiły porządnie zarobić na straszeniu ludzi. I dopiero kapitalizm pokazał im, jak to się robi. 29:13 Kapitalizm też jest straszny, ale straszniejszy jest socjalizm. 29:18 I to bez używania sił nadprzyrodzonych wystarczyła kasa fiskalna. I tak to trwa do dzisiaj. 29:26 Polecamy. Radiowcy bez cenzury. Jacek Tomkowicz, Tomasz Olbratowski, Przemysław Skowron i Jan Olbratowski. 29:32 Mówcie o nas dobrze na mieście. Pa, pa, pa, pa, pa. 29:37 Skowron, Tomkowicz, Olbratowscy. To była historia dla dorosłych.