Laboratorium zbrodni. Podcast Crazy Nauka

00:02 Ogromne przeciążenia porozrywały płaty blachy, rozciągając jej niczym plastelinę. Na całym kadłubie potężne pęknięcia pokazywało, jak ogromne siły działały w ciągu kilku pierwszych sekund. 00:16 Jednak jeden niewielki fragment poszycia wyglądał inaczej. Tam blacha sprawiała wrażenie poszatkowanej, pociętej na małe kawałki. I to ten element okazał się kluczowy. 00:30 Laboratorium Zbrodni Nauka w służbie kryminalistyki. 00:35 Podcast twórców Crazy Nauki we współpracy z Polskim Radiem. 00:40 Dzień dobry, tu Ola Stanisławska. 00:42 I Piotrek Stanisławski. Witamy. Oto kolejne Laboratorium Zbrodni, czyli powstająca we współpracy z Polskim Radiem seria, w której sprawy kryminalne łączymy z wątkami naukowymi. No i również też we współpracy z Polskim Radiem przygotowujemy sekcję teorii spiskowych, a sami tworzymy nasz własny podcast Crazy Nauka. 01:01 I oczywiście dziękujemy za Państwa komentarze, jest ich sporo i one są dla nas bardzo ważne, bardzo miłe i oczywiście prosimy o więcej oraz żeby właśnie w tym momencie zasubskrybowali Państwo Laboratorium Zbrodni, jeśli jeszcze Państwo tego nie zrobili. 01:17 A to jest pierwszy z dwóch odcinków. Prosili Państwo, żeby informować, jak będą podwójne, więc informujemy. Pierwszy z dwóch odcinków, w których będziemy analizować sprawę zamachu nad Lockerbie. Chociaż te wydarzenia miały miejsce niemal 40 lat temu, to sprawa pozostaje wciąż żywa. Dosłownie kilka dni temu na Netflixie pojawił się poświęcony tej sprawie serial, a co może nawet ciekawsze, wkrótce rozpocznie się nowy proces dotyczący wciąż tego samego zamachu. 01:48 I tutaj ważna uwaga, mówimy o prawdziwych zdarzeniach. W tym odcinku pojawią się informacje związane z katastrofą i śmiercią wielu osób. 01:56 Jeżeli słuchają nas osoby wrażliwe, zmagające się ze stanami lękowymi albo mające za sobą traumatyczne doświadczenia, treści te mogą być dla nich nieodpowiednie. 02:05 Jeśli więc ktoś czuje, że te tematy mogą mieć na niego negatywny wpływ, to zachęcamy do wybrania innego podcastu albo odsłuchania tego materiału w momencie, kiedy będą Państwo na to gotowi. 02:18 Dbajmy o swoje zdrowie psychiczne. Londyńskie lotnisko Heathrow to wieczny harmider. Ludzie spacerują, maszerują i biegną w najróżniejszych kierunkach. Sklepowe kasy pikają, dzieci płaczą, a przez to wszystko przebijają się komunikaty głosowe o pasażerach, którzy mają tylko kilka minut, żeby zdążyć na lot. Terminal trzeci, ten, z którego odlatuje ogromna większość długodystansowych lotów, to istny młyn. 02:50 A 21 grudnia 1988 roku zamieszanie jest jeszcze większe, no bo to przecież ledwie kilka dni do świąt. Lot 103 linii Pan Am jest tego dnia trzecim i ostatnim rejsem tego przewoźnika lecącym z Londynu do Nowego Jorku. Dalej przesiadka i lot aż do Detroit. 03:12 Cały lot 103 to tak naprawdę kilka etapów. Całość zaczyna się we Frankfurcie, skąd jako 103A startuje mniejszy Boeing 727. Przesiadka jest szybka, w ciągu 20 minut pasażerowie w Londynie są przenoszeni do większej maszyny. Ta większa maszyna to Boeing 747-121, wówczas jeden z największych samolotów pasażerskich. I oczywiście wraz z pasażerami przenoszone są bagaże, które dotarły z Frankfurtu. 03:41 Reszta ludzi dosiada się w Londynie. Wśród nich jest 35 studentów amerykańskiego Uniwersytetu Syracuse. Kończą właśnie semestr w programie studiów zagranicznych. Studiowali w Londynie i we Florencji, a teraz wracają do domu na święta. 03:57 Lecą Boeingiem 747 o rejestracji N739PA, noszącym własną nazwę Clipper Made of the Seas. Do służby w Panamu wszedł w lutym 1970 roku, no więc ma już swoje lata, ale nadal regularnie służy. Jego trzyosobowa załoga ma za sobą razem jakieś 30 tysięcy godzin w powietrzu. 04:21 Ale w zamieszaniu panującym na Heathrow nie wszyscy, którzy mieli tego dnia lecieć, docierają na czas do wyjścia. Jeden z pasażerów, Amerykanin, indyjskiego pochodzenia, żegna się z rodziną przy barze w terminalu, po czym biegnie przez korytarze, dociera do bramki i zastaje zamknięte już drzwi. Widzi tylko jak jego samolot odjeżdża od rękawa lotniskowego. 04:45 Ostatecznie na pokładzie jest 243 pasażerów i 16 osób załogi. To obywatele 21 państw, ale w większości Amerykanie. Zostało tam sporo wolnych miejsc. W sumie dobrze ponad 1 trzecia samolotu jest pusta. 05:01 O 18.25 maszyna odrywa się od pasa startowego. Nad Londynem jest ciemno i mglisto. Pilot kieruje samolot na północ ku granicom Szkocji. O 18.56 samolot osiąga wysokość przelotową 31 tysięcy stóp, czyli niecałe 9,5 kilometra. 05:20 O 19.02 i 44 sekundy kontrola oceaniczna Shanwick, odpowiedzialna za obszar na zachód od Wysp Brytyjskich, wydaje zgodę na lot nad tym obszarem Atlantyku. Czeka na potwierdzenie informacji przez pilotów, jednak nie dostaje go. 05:37 Dokładnie o 19.02 i 50 sekund urywa się zapis rozmów w kokpicie. Nagły, głośny dźwięk trwający ułamek sekundy, a potem cisza. 05:49 9,5 kilometra niżej leży Lockerbie, małe szkockie miasteczko znajdujące się tuż przy głównej drodze łączącej Glasgow z Anglią. To jest najkrótszy dzień roku, od dawna jest już ciemno. 06:03 W telewizji leci właśnie This Is Your Life, popularny program, w którym celebryci są zaskakiwani wizytą w studiu. Marjorie McQueen ogląda go w salonie z 14-letnią córką. W pewnym momencie mówi do niej, chyba słyszę grzmot. Tyle, że ten grzmot nie cichnie, trwa i zaczyna narastać. 06:25 Kilka ulic dalej Peter Gisicki, którego trójka dzieci już śpi, też słyszy głęboki, narastający pomruk. Przez okno widzi jasne światło, które spada z nieba i eksploduje przy ziemi. Chwilę później coś z hukiem uderza w tylne drzwi jego domu. 06:41 McQueen wybiega na zewnątrz, potem opowie, całe niebo nagle zrobiło się pomarańczowe, a płomienie sięgały setki stóp w górę. Jasmine Bell, która roznosi właśnie świąteczne paczki z jedzeniem, zezna przed sądem. Ogień po prostu padał z nieba tuż obok mnie. Uskakiwałam, kiedy leciał. 07:01 Przed dworcem kolejowym w samochodzie siedzi Roland Stevenson, czeka na córkę. Słyszy huk, wysiada i widzi kulę ognia, a potem ogromny, ciemny obiekt sunący nisko nad miastem. A chwilę później całe oderwane skrzydło samolotu lecące pionowo w dół. 07:19 O 19.03 i 36 sekund sejsmografy brytyjskiej służby geologicznej rejestrują wstrząs o sile 1,6 w skali Richtera. O 19.04 Straż Pożarna dostaje pierwsze zgłoszenie. Ktoś mówi o potężnym wybuchu kotła. 07:39 W rzeczywistości na osiedle Sherwood Crescent w Lockerbie spada środkowa część samolotu, w tym skrzydła, a w nich ponad 100 ton paliwa lotniczego. To ich uderzenie i wybuch zarejestrowały sejsmografy. 07:53 W ziemi zostaje krater długi na 47 metrów. Eksplozja przemieszcza ponad 1500 ton gruntu. Kula ognia ma około 100 metrów średnicy. Ogień zapala budynki oddalone nawet o 350 metrów. Rozerwana zostaje jedna z głównych rur transportujących gaz. Kilka domów praktycznie przestaje istnieć w chwili uderzenia i wybuchu, a ponad 20 będzie się nadawało tylko do wyburzenia. 08:22 Na miasto spadają też silniki każdej wielkości samochodu dostawczego, a na drugie z osiedli duża część kadłuba. Na ziemi ginie 11 mieszkańców Lockerbie. Wszyscy oni byli w rejonie, na który spadły największe fragmenty samolotu. Ciał sześciorga z tych ofiar nigdy nie odnaleziono. Z 259 osób znajdujących się na pokładzie nie przeżył nikt. Razem z mieszkańcami to 270 ofiar. Słuchasz podcastu Laboratorium Zbrodni 08:54 Lockerbie leży w regionie Dumfries & Galloway, na południowym zachodzie Szkocji. Tamtejsza policja była najmniejszą samodzielną formacją w kontynentalnej części Wielkiej Brytanii. Miała około 300 funkcjonariuszy, z czego w samym Lockerbie służyło niecałe 20 osób. I to właśnie ta jednostka musiała się zająć największym wówczas śledztwem kryminalnym w historii tego kraju. 09:20 Ale dlaczego kryminalnym, skoro mamy do czynienia z katastrofą lotniczą? Otóż komendant John Boyd już pierwszej nocy podjął decyzję o wprowadzeniu procedur, które stosuje się w przypadku popełnienia przestępstwa. Każdy odnaleziony fragment samolotu, każda walizka czy inny fragment bagażu, każdy przedmiot leżący na polu traktowany był jak potencjalny dowód. Każdy więc trzeba było odpowiednio opisać, sfotografować i zabezpieczyć, Tyle, że w przypadku zabójstwa czy innego tego rodzaju przestępstwa poszukujący śladów mają do czynienia ze stosunkowo niewielkim obszarem. 09:58 Tu było zupełnie inaczej. 10:00 Wiatr na wysokości przelotowej, na której znajdował się samolot, wiał tamtej nocy z prędkością ponad 200 km na godzinę i lżejsze szczątki zostały przeniesione daleko na wschód. Na ziemi utworzyły się dwa ogromne ślady. Północny kończył się 25 kilometrów od miasta. Południowy ciągnął się przez południową Szkocję i północną Anglię, aż po wschodnie wybrzeże osiągając aż 130 kilometrów długości. 10:31 Cały ten teren poszukiwań podzielono na 6 początkowych stref. Komendant Boyd wyznaczył początkowo trzy fazy pracy. Do północy w Wigilię odnaleźć wszystkie ofiary, w ciągu dwóch do trzech tygodni zebrać szczątki samolotu, a potem przygotować się do długiego dochodzenia. Oba pierwsze terminy okazały się z czasem nierealne, ale sam plan w warstwie organizacyjnej działał. W ciągu kilku dni w śledztwo zaangażowano ponad tysiąc policjantów z 11 formacji ze Szkocji i Anglii. 11:02 To co miało początkowo zająć tygodnie rozciągnęło się na wiele miesięcy. Ludzie przeczesywali teren tyralierą metr po metrze. Każdy znaleziony element dokumentowano, a wszystko co zostało zebrane trafiało do punktu zbiorczego pod Lockerbie. 11:21 To były dosłownie dziesiątki tysięcy przedmiotów i trudnych do rozpoznania fragmentów, pieczołowicie katalogowanych i przechowywanych w strzeżonym 24 godziny na dobę magazynie. Podzielono go na sektory odpowiadające sektorom w terenie, by łatwo można było odtwarzać strukturę rozłożenia szczątków. 11:42 Każdy przedmiot rejestrowano w systemie Holmes, takiej komputerowej bazie brytyjskiej policji, która pozwalała łączyć ze sobą zeznania, przedmioty i nazwiska z setek tysięcy różnych zapisów. Pod koniec lat 80. to wciąż była nowość, ale niezwykle potrzebna. 12:02 Natomiast procedurę specjalną wdrażano, gdy udało się znaleźć zamkniętą walizkę. Najpierw sprawdzały ją psy wyszklone do wykrywania materiałów wybuchowych, potem prześwietlano ją w urządzeniu takim jak te stosowane na lotniskach. Policja po prostu bała się, że w bagażach może znajdować się jeszcze ładunek wybuchowy. 12:24 Bo już 28 grudnia, tydzień po katastrofie, postępowanie formalnie zmieniło charakter. Dotąd, przynajmniej w teorii, równie prawdopodobna była awaria samolotu, jak i hipoteza o zamachu. Jednak kolejne ślady nie pozostawiały wątpliwości. No i jasne stało się, że przyczyną katastrofy była detonacja bomby. Od tego dnia śledztwo już oficjalnie prowadzono w sprawie morderstwa. 12:54 Wśród rzeczy zbieranych z pól było mnóstwo przedmiotów osobistych należących do ofiar, ubrania, rozmaite drobiazgi, prezenty świąteczne. Wiele z tych przedmiotów było nasiąkniętych paliwem lotniczym i ubrudzonych tak, że początkowo uznano, że po prostu nie nadają się do zwrócenia rodzinom zabitych. 13:14 Jednak mieszkańcy Lockerbie postanowili wziąć sprawy we własne ręce. Po tym jak przedmioty zostały zbadane przez policję, brali je do siebie, sortowali, prali, prasowali i odsyłali rodzinom ofiar. 13:27 No dobrze, ale skąd taka zmiana kierunku śledztwa? Co sprawiło, że odrzucono hipotezę o awarii maszyny albo o ludzkim błędzie? Od początku w śledztwie wzięli udział specjaliści materiałoznawstwa. Analizowali oni na bieżąco elementy samolotu, które zwożono do hangaru w składzie amunicji w Longtown, jakieś 30 kilometrów od Lockerbie. Z odzyskanych kawałków poszycia udało się odtworzyć około 90% powierzchni maszyny, Te elementy układano w taki sposób, by zachować położenie każdego z elementów w samolocie, ale jednocześnie utworzyć coś na kształt wykroju czy siatki pokazującej na płaszczyźnie trójwymiarową strukturę kadłuba. 14:13 Większość tych elementów nosiła podobne ślady uszkodzeń. Kiedy samolot rozpada się w powietrzu z powodu przeciążenia powstającego przy ogromnej prędkości i zmianie ciśnienia, blacha pęka w sposób, który specjaliści doskonale znają. Rozdarcia biegną wzdłuż linii największego naprężenia, a krawędzie są rozciągnięte. To pokazuje, że metal, który w normalnych warunkach jest twardy, pod wpływem ogromnych sił zaczyna zachowywać się niemal jak plastelina. 14:47 Brzegi blachy są rozciągnięte, stają się jakby coraz cieńsze, aż wreszcie się rozrywają. I to takich pęknięć na kadłubie było najwięcej. 14:57 Jednak jeden obszar wyglądał inaczej. Znajdował się po lewej stronie w dolnej części kadłuba, tam gdzie jest przednia część ładowni samolotu. Zamiast typowego rozdarcia blacha była tam rozdrobniona. Obszar mniej więcej pół na pół metra był posiekany na drobne kawałki. Pęknięcia wokół niego miały ziarnisty, punktowy charakter, zupełnie niepodobny do rozciągniętych rozdarć z reszty samolotu. i dopiero dalej stopniowo przechodziły w takie zwykłe rozerwania. 15:30 Blacha wokół tego miejsca była powyginana na zewnątrz kadłuba i rozgięta w gwiaździstym układzie. Takie ślady wskazują jednoznacznie na siłę działającą z ogromną prędkością przez krótki czas i skierowaną ze środka kadłuba na zewnątrz, czyli wybuch. Słuchacz podcastu Laboratorium Zbrodni. 15:54 Ale spójrzmy na sprawę bliżej, bo żeby zrozumieć szczegóły potrzebna jest precyzja. Otóż proch strzelniczy, ten znany w różnych postaciach od stuleci, ściśle rzecz biorąc wcale nie wybucha, tylko bardzo szybko się spala. Front płomienia wędruje przez materiał, podgrzewając kolejne warstwy z prędkością liczoną w setkach metrów na sekundę. Przy okazji powstaje dużo gorącego gazu, a jeśli proch spala się w zamkniętej przestrzeni, takie jak łuska czy lufa, to gwałtownie rośnie tam ciśnienie. 16:29 A to prowadzi albo do wypchnięcia pocisku, albo jeśli całość jest zamknięta, rozerwania tego, co ogranicza rozprężanie się gazu. 16:39 Materiały wybuchowe kruszące działają inaczej. W nich reakcja chemiczna biegnie razem z falą ściskającą materiał i napędza ją, a ta fala z kolei inicjuje reakcję w kolejnych warstwach. Taka detonacja przebiega z oszałamiającą prędkością 7-8 km na sekundę, to jest ponad 20 razy szybciej niż rozchodzi się dźwięk w powietrzu. Ciśnienie w miejscu, przez które przechodzi front detonacji skacze do setek tysięcy atmosfer w czasie krótszym niż mikrosekunda. 17:12 Ale skąd w ogóle tak ogromna różnica między spalaniem, nawet bardzo szybkim, a detonacją? Do zajścia tego rodzaju reakcji potrzebny jest utleniacz. A tempo przebiegu reakcji, w uproszczeniu, zależy od tego, jak daleko utleniacz ma do paliwa, które będzie utleniał. Tam, gdzie tlen pobierany jest z powietrza, ograniczeniem jest jego dostępność w miejscu, w którym zachodzi reakcja. I to dlatego, jeśli zaczniemy dmuchać w żar ogniska, płomienie rozpalą się, po prostu dostarczamy stale tlenu. 17:49 Cząsteczki paliwa i utleniacza muszą się najpierw fizycznie spotkać, więc reakcja przebiega tak szybko, jak szybko dociera świeże powietrze. 17:58 W przypadku prochu utleniacz jest już na miejscu. W tym klasycznym czarnym prochu to jest saletra, która tam wymiesiona jest z węglem drzewnym i siarką. I dlatego proch pali się znacznie szybciej niż drewno i nie potrzebuje dopływu powietrza. Może działać chociażby właśnie w zamkniętej łusce. Ale to wciąż jest mieszanina osobnych ziaren, więc reakcja zachodzi na ich styku stopniowo. 18:24 Natomiast cząsteczka materiału kruszącego, takiego jak PETN czy RDX, skraca ten dystans niemal do zera. Do szkieletu z węgla, wodoru i azotu ma doczepione grupy zbudowane z azotu i tlenu, czyli nitrowe albo azotonowe. A więc paliwo i utleniarz znajdują się obok siebie, atom przy atomie. Niczego nie trzeba dostarczać ani mieszać. Wystarczy odpowiednie zainicjowanie reakcji, a przebudowa cząsteczki zaczyna się natychmiast i przebiega wraz z rozchodzeniem się fali. 19:03 Jest jeszcze drugi składnik tej układanki, czyli azot. W grupach doczepionych do cząsteczki jest związany słabo. Natomiast najtrwalsza, czyli najkorzystniejsza energetycznie forma azotu to jest ta jego cząsteczka gazowa N2, dwa atomy spięte potrójnym wiązaniem. Jest to jedno z najmocniejszych takich połączeń w przyrodzie. Między tymi dwoma stanami jest ogromna różnica energii, jak między napiętą a zwolnioną sprężyną. Kiedy front detonacji ściska i rozgrzewa kolejną warstwę materiału, cząsteczki rozpadają się i błyskawicznie składają na nowo, a w konfiguracje o wiele stabilniejsze. 19:44 Azot łączy się właśnie w dwuatomowy azot, węgiel i wodór zabiera tlen, tworząc dwuklenek węgla i wodę. Cała ogromna nadwyżka energii uwalnia się jako ciepło i ciśnienie i to właśnie ona napędza te fale, która ściska następną warstwę. 20:00 No i jeszcze jest zmiana stanu skupienia. Gram trotylu, czyli obiekt wielkości kostki cukru, daje po detonacji około litra gazu, czyli tysiąckrotny skok objętości. Dodatkowo ten gaz jest rozgrzany do temperatury rzędu tysięcy stopni, a wszystko to dzieje się w mikrosekundach. Jeśli ładunek przylega do materiału go otaczającego, no to fala ściskająca przechodzi z materiału wybuchowego wprost do otoczenia, przenosząc gigantyczne naprężenia. 20:35 Ale taki bezpośredni kontakt wcale nie jest konieczny. Gwałtownie rozprężający się gaz zgniata przed sobą powietrze i formuje z niego falę uderzeniową, wędrującą ścianę sprężonego gazu poruszającą się szybciej od dźwięku. Jeśli odległość jest niewielka, no to uderzenie takiej ściany niewiele się różni od uderzenia twardym obiektem. 20:57 Kiedy odległość rośnie, ciśnienie po drodze spada i fala słabnie. Tu różnica między kilkoma a kilkudziesięcioma centymetrami jest ogromna, a po drodze fale tłumi dodatkowo wszystko, co znajduje się między ładunkiem a celem, pochłaniając i rozpraszając część energii. 21:17 Tymczasem metal, z którego zbudowane jest poszycie samolotu ma swoje ograniczenia. Blacha luminiowa obciążana powoli jest plastyczna, wygina się, rozciąga, no w końcu pęka rozdzierając się, ale ta sama blacha poddana ogromnemu obciążeniu, które narasta w ciągu mikrosekund zachowuje się jak coś kruchego i po prostu rozpada na drobne fragmenty. 21:40 To dlatego obraz kadłuba samolotu był tak jednoznaczny. W miejscu, gdzie ciśnienie urosło w ułamku sekundy do ogromnych wartości, blacha się rozdrobniła, a dalej, gdzie energia już się rozproszyła, działała wolniej i na większą powierzchnię, poszycie gieło się i darło, układając się w płaty. 22:02 Do tego doszły wrzery i osmalenia. Powierzchnie od wewnątrz były pokryte drobnymi wgłębieniami i sadzą. W późniejszym raporcie napisano, wyglądało to tak, jakby z bliskiej odległości oddano strzał ze strzelby w wewnętrzną powierzchnię kadłuba. 22:19 Podejrzenia potwierdziła też analiza chemiczna. Brytyjskie laboratorium wojskowe zbadało dwa kawałki metalu pochodzące z zewnętrznej ramy podstawy jednego z kontenerów bagażowych w samolocie. Użyto kapilarnej chromatografii gazowej, czyli metody, która pozwala rozdzielić bardzo małą próbkę na poszczególne związki chemiczne i rozpoznać je po tym, jak szybko wędrują przez cienką kolumnę. 22:48 I w ten sposób znaleziono ślady dwóch substancji, wspomnianych już PETN i RDX. No obie substancje są znane od dawna i mają zaskakująco pokrętne życiorysy. PETN, czyli tetraazotan pentaerytrytolu, Opatentowano w Niemczech jeszcze w 1894 roku. To były czasy, kiedy rozpoznawana wtedy chemia kwasu azotowego dawała światu całe mnóstwo kolejnych materiałów wybuchowych z nitrogliceryną i trotylem na czele. 23:22 Zresztą podobnie jak nitrogliceryna, PETN zrobił też drugą karierę właśnie w medycynie, ponieważ rozszerza naczynia krwionośne, no więc przez dziesięciolecia podawano go pacjentom z dusznicą bolesną m.in. Ta sama cząsteczka w zależności od dawki, formy, sposobu zastosowania albo ratowała życie, albo zabijała. 23:45 Z kolei RDX, znany też jako heksogen, jest niewiele młodszy. Niemiecki chemik opatentował go w 1898 roku. Wielką karierę materiał ten zrobił dopiero podczas II wojny światowej, kiedy produkowano go w setkach tysięcy ton jako materiał potężniejszy od trotylu. Brytyjczycy nadali mu wtedy kryptonim, od którego pochodzi dzisiejszy skrót, czyli Research Department Explosive, czyli materiał wybuchowy Departamentu Badań. 24:19 W czystej postaci obie te substancje to są takie białe krystaliczne proszki, niewygodne w użyciu, no i przede wszystkim zbyt wrażliwe, żeby je bezpiecznie przewozić i formować. No i dlatego w połowie XX wieku zaczęto je mieszać z tak zwanymi flegmatyzatorami, piękna nazwa. które obniżały ich wrażliwość na wstrząsy oraz plastifikatorami, czyli takimi substancjami, dzięki którym uzyskiwano coś o konsystencji plasteliny, no właśnie plastyczne materiały wybuchowe. 24:52 Można je kroić, zwijać, wciskać w szczeliny, a jednocześnie są wyjątkowo trudne do przypadkowego zdetonowania. Można je wrzucić do ognia czy uderzyć młotkiem i nie wybuchną. Do detonacji potrzebują bardzo silnej fali uderzeniowej, wytworzonej przez inny materiał wybuchowy, a więc potrzebują zapalnika. 25:15 Najsłynniejszy z takich plastycznych materiałów powstał bardzo blisko nas, za naszą południową granicą. W Semtinie pod Pardubicami, w zakładach znanych dziś jako Eksplozja, chemicy Stanisław Brabera i Radim Fukatko dostali na przełomie lat 50. i 60., od państwa zadanie stworzyć plastyczny materiał wybuchowy, nie gorszy od ówczesnego amerykańskiego C4, ale opierając się na krajowych surowcach. 25:45 No i udało im się, udało im się znakomicie. Mieszanina weszła do produkcji w 1964 roku pod nazwą złożoną z miejsca narodzin i przeznaczenia SEMTIN plus EXPLOSIVE, czyli SEMTEX. 26:01 Ma on znakomite właściwości. Zachowuje plastyczność od minus 40 do plus 60 stopni. Nie boi się wody, a jednym z wymagań konstrukcyjnych było to, żeby wytrzymał ostrzał z karabinu maszynowego i nie wybuchł. Pomyślany był do prac saperskich i wyburzeniowych. Tyle, że Czechosłowacja eksportowała go tam, gdzie wygodne to było dla całego bloku wschodniego, m.in. do Libii, według różnych szacunków od około 700 do 1000 ton w latach 70. i na początku 80. 26:38 I tu wracamy do dwóch kawałków ramy kontenera. Skład Semtexu to właśnie połączenie PETN i RDX. No i skojarzenie nasuwało się samo. A jednak ani raport, ani później sąd nie stwierdziły jakiego materiału użyto. Analiza chemiczna wskazywała składniki, a nie marka, ani producenta. Sąd zapisał tylko, że PETN i RDX to substancje używane do produkcji plastycznych materiałów wybuchowych. Oficjalnie nigdy nie stwierdzono, że to był właśnie Semtex. 27:12 Słuchasz podcastu Laboratorium Zbrodni. 27:16 Wiadomo już było za tym, co rozerwało kadłub samolotu. Kolejne pytania brzmiały, gdzie dokładnie znajdował się ten ładunek i jak był duży. Bagaż w Boeingu 747 podróżuje w kontenerach metalowych albo plastikowych pojemnikach o wymiarach mniej więcej 1,5 na 1,5 na 1,5 metra, które wypełnia się walizkami i wstawia do ładowni jak klocki. Zwykle mają ukośne podcięcia pozwalające lepiej wykorzystać przestrzeń zaokrąglonego poszycia kadłuba. 27:49 Spośród wszystkich odnalezionych kontenerów tylko dwa miały uszkodzenia, których sam rozpad samolotu nie tłumaczył. Jeden z nich, aluminiowy, nosił oznaczenie AVE 4041. Drugi, stojący tuż obok, wykonany z włókna szklanego, oznaczony był jako AVN 7511. Specjalista z Komisji Badania Wypadków Lotniczych poskładał oba z odzyskanych fragmentów, tak jak wcześniej składano fragmenty poszycia. 28:19 Zwrócono uwagę na cztery kluczowe spostrzeżenia, które przyniosło badanie kontenerów. Po pierwsze, podstawa aluminiowego kontenera nie miała ani wrzerów, ani sadzy. Skoro tak, między ładunkiem a uszkodzoną w tym miejscu podłogą musiało leżeć coś jeszcze, najpewniej inna walizka. Walizka z bombą leżała więc na warstwie innego bagażu i znajdowała się w ukośnym występie pojemnika skierowana w stronę poszycia. 28:49 Po drugie, w przedniej ścianie sąsiedniego kontenera, około 25 cm nad jego podstawą, wziął otwór niewiele większy od karty kredytowej z charakterystycznymi smugami sadzy rozchodzącymi się ku górze. Wynikało z tego, że z pierwszego kontenera wyszedł stosunkowo łagodny podmuch i uderzył w drugi pod kątem od dołu. To pozwalało określić wysokość umieszczenia ładunków. 29:14 Zatem po trzecie z połączenia obu obserwacji wynikało, że ładunek znajdował się jakieś 33 centymetry nad podłogą kontenera. 29:25 I wreszcie po czwarte, skoro walizka znajdowała się w tej skośnej części kontenera, to od poszycia kadłuba dzieliło ją około 64 centymetry. 29:34 Równolegle przeprowadzono drugą ekspertyzę. Specjalista z brytyjskiego rządowego ośrodka badań obronnych policzył masę i odległość ładunku z samych tylko rozmiarów zniszczeń, strefy rozdrobnienia i strefy blachy odgiętej wpłaty. Wyszło mu około 450 gramów materiału wybuchowego umieszczonego 61 centymetrów od poszycia, czyli 20 centymetrów w głębi kontenera. 30:03 Zatem obie te ekspertyzy dokonane różnymi metodami dały niemal identyczny wynik. Różnica to były te 3 cm. Podsumowując więc ustalenia. Strefa całkowicie rozdrobnionej blachy to kwadrat mniej więcej pół na pół metra, ale otwór, który ostatecznie powstał w kadłubie po odgięciu blach wpłaty miał zupełnie inną skalę. To już było około pięciu metrów na półtora metra i on sięgał niemal od samego dołu kadłuba do poziomu tuż pod oknami samolotu. 30:35 A wróćmy teraz do dziesiątek tysięcy przedmiotów odnalezionych w wyniku mozolnych poszukiwań w miejscu wypadku. To one dostarczały najwięcej informacji o tym, co się tam wydarzyło i mogły wskazać, kto był winny tej tragedii. 30:52 Z tej ogromnej masy wyłowiono 56 fragmentów, które dało się złożyć w jedną całość. Dużą brązową walizkę ze sztywnego tworzywa marki Samsonite. Wszystkie jej uszkodzenia miały wspólną cechę. Siła działała od wewnątrz. To w niej znajdował się ładunek. Rozpoznano też kolejne 24 sztuki bagażu, które musiały leżeć stosunkowo blisko źródła wybuchu. 31:20 Drugi trop pochodził z samego kontenera. Specjalista, który składał AVE-4041 znalazł przy jego tabliczce znamionowej uwięziony kawałek płytki drukowanej, który z samym kontenerem nie miał nic wspólnego. A to było coś niezwykle cennego, no bo płytka drukowana może pozwolić na dokładną identyfikację urządzenia, z którego pochodzi. 31:44 Często układ ścieżek i otworów projektuje się pod konkretny model, więc nawet mały fragment takiej płytki ma cechy, które da się porównać ze wzorcem. Dziś sprawa oczywiście wygląda już nieco inaczej, bo wiele modułów elektronicznych jest produkowanych w ogromnych seriach i wykorzystywanych w najróżniejszych urządzeniach, ale 40 lat temu tej elektroniki było na rynku po prostu znacznie mniej. 32:09 Poszukiwań nie prowadzono na ślepo. Dwa miesiące przed katastrofą policja w Republice Federalnej Niemiec przejęła odtwarzacz radiowo-kasetowy marki Toshiba przerobiony na bombę. Brytyjski biegły pojechał obejrzeć to urządzenie i ustalił dwie rzeczy. Fragment z kontenera nie pochodził z tego samego modelu, ale podobieństwo było na tyle duże, że warto było sprawdzić pozostałe modele producenta. Okazało się, że płytkę o dokładnie takich cechach ma 7 modeli magnetofonów Toshiby. 32:46 Który to z nich był? No tu odpowiedź przyniosły ubrania. W dwóch koszulach, w ubranku niemowlęcym i w spodniach w kratę tkwiły wtopione strzępy zadrukowanego papieru. Po składaniu zestawieniu okazało się, że są to fragmenty instrukcji obsługi konkretnego urządzenia. Radiomagnetofonu Toshiba RT SF-16 z serii noszącej handlową nazwę Bombit. To jeden z mnóstwa takich podobnych do siebie popularnych w latach osiemdziesiątych tak zwanych wtedy jamników, niskich, długich urządzeń, które można było wygodnie przenosić. 33:22 Być może kogoś zastanowiło, jak to możliwe, że wybuch, który rozdrabnia aluminiową blachę, pozostawił strzępy papieru, na których coś się w ogóle dało odczytać. No a jednak to dość typowy mechanizm. Sztywna blacha przyjmuje uderzenie fali całą powierzchnią naraz i dlatego pęka. Tkanina i papier są miękkie i lekkie. Nie stawiają fali oporu, tylko mną się i lecą razem z nią. Do tego bagaż w walizkach leżał ciasno, warstwa na warstwie, a to tłumiło falę uderzeniową. 33:57 Rozpędzone drobiny plastiku i rozgrzane skrawki papieru wbijały się w tkaniny i stapiały z nimi. 34:04 Wszystkie te ustalenia, walizka, odtwarzacz, położenie ładunku, jego masa wzięły się z oględzin i z obliczeń. No ale w nauce najlepszym sprawdzianem takiej teorii jest doświadczenie. Jeśli całe rozumowanie jest poprawne, to powtórzenie zdarzenia w kontrolowanych warunkach powinno dać taki sam obraz zniszczeń. 34:24 W Stanach Zjednoczonych z udziałem brytyjskiego biegłego przeprowadzono więc serię prób. Układ za każdym razem odtwarzał to, co ustalono. Metalowy kontener wypełniony prawdziwym bagażem, w nim walizka wypchana ubraniami, a w walizce odtwarzacz Toshiba z materiałem wybuchowym w środku. Potem detonacja i oględziny tego, co zostało. Według relacji jednego z uczestników takich prób przeprowadzono 19. 34:55 Dzięki tym eksperymentom uzyskano prawdziwe drobiny, odłamki, których pochodzenie było dokładnie znane, podziurawione ścianki kontenerów, fragmenty walizek, strzępy ubrań, kawałki odtwarzaczy. To wszystko można było wziąć do ręki i położyć obok przedmiotów przywiezionych ze szkockich pól. Porównać wielkość, charakter wrzerów, osmalenia, sposób w jaki te drobiny wbiły się w tkaniny. No i obrazy się zgadzały. Próby potwierdziły praktycznie wszystkie wnioski dotyczące charakteru, rozmiaru i położenia ładunku. 35:30 Słuchasz podcastu Laboratorium Zbrodni. 35:33 Ale ubrania odegrały w tej sprawie jeszcze jedną, kluczową rolę. Analizując tysiące sztuk odzieży, starano się rozstrzygnąć, które z nich znajdowały się w tej samej walizce co bomba, a które należały do innego bagażu. To kluczowe, bo zawartość walizki najpewniej spakowała ta sama osoba, która umieściła w niej bombę. Może więc przybliży to śledczych do identyfikacji sprawcy, 36:01 Skupiano się na tym, co już wiemy o zachowaniu drobin. Przedmioty z walizki z bombą miały w sobie wbite fragmenty odtwarzacza i elementów wnętrza tej właśnie walizki. Rzeczy z sąsiednich bagaży co najwyżej miały w sobie odłamki jej zewnętrznej powłoki. 36:19 Prowadząc dokładną analizę wyodrębniono 12 sztuk odzieży oraz parasol. Wśród nich były dwie pary spodni, dwie koszule, marynarka twidowa, piżamy, sweter i niemowlęce ubranko z metką, na której było napisane Made in Malta. 36:35 Parasol dołączył do zestawu inną drogą. Do jego czaszy mocno przylegały niebieskie i białe włókna, wyglądem łudząco podobne do włókien niebowlęcego ubranka, a w spodniach w kratę tkwił srebrzysty kawałek plastiku przypominający element parasola. Takie przekazywanie sobie fragmentów między przedmiotami najprawdopodobniej zaszło w chwili wybuchu, kiedy obiekty te znajdowały się jeszcze w jednej walizce. 37:07 Kilka marek z tej listy przedmiotów ubrań prowadziło w jedno miejsce, czyli na Maltę. W sierpniu 1989 roku policjanci polecieli tam ustalić pochodzenie ubrań i u producenta spodni Jorki czekała na nich niezwykle korzystna dla śledztwa niespodzianka. Otóż z fragmentu spodni udało się odczytać numer zamówienia 1705. 37:31 Dostawa z 18 listopada 1988 roku, nieco ponad miesiąc przed katastrofą, a z kolei to zamówienie wskazywało na bardzo konkretny sklep. 37:43 1 września śledczy weszli do Mary's House, sklepu przy Tower Road w Slimie, prowadzonego przez rodzinę Gauchi. I tam wydarzyło się coś, co potem wielokrotnie analizowano i rozważano podczas procesu. Sprzedawca Tony Gauchi wyliczył z pamięci, co sprzedał konkretnemu klientowi 9 miesięcy wcześniej. To były dwie pary spodnie jorki, dwie pary piżam w paski, marynarka tweedowa, niebieskie ubranko niemowlęce, dwie koszule, dwa swetry i parasol. 38:23 Lista niemal idealnie pokrywała się z zawartością walizki. 38:27 Brzmi to podejrzanie? Dlaczego uwierzono, że człowiek naprawdę zapamiętał pojedynczą transakcję sprzed 9 miesięcy? Zdecydował o tym m.in. jeden istotny szczegół. Wśród rzeczy z walizki była też koszulka marki Abanderado. Gauchi miał ją w sprzedaży, policja więc uznała, że jej ten detal pasuje. Jednak mężczyzna stwierdził, że akurat tego przedmiotu wtedy nie sprzedał. Potem uznano, że świadek, który chce tylko zadowolić śledczych albo ma jakiś inny ukryty interes, nie odpowiedziałby w ten sposób. 39:01 Zatem dzięki ogromnej pracy i odrobinie szczęścia znaleziono dokładnie ten sklep, w którym najprawdopodobniej zamachowiec lub jego współpracownik dokonał zakupu rzeczy, ale wciąż nie znano tożsamości kupującego. 39:17 Słuchasz podcastu Laboratorium Zbrodni. Poza typowymi metodami śledczymi analizowano też bardzo wtedy złożoną sytuację międzynarodową. Jednym z najbardziej narzucających się wątków było zdarzenie, które miało miejsce pół roku przed zamachem nad Lockerbie. W lipcu 1988 roku amerykański okręt wojenny zestrzelił nad ataką perską irański samolot pasażerski. Zginęli wszyscy na pokładzie, blisko 300 osób. Stany Zjednoczone utrzymywały, że doszło do tragicznej pomyłki. 39:49 No i w tej sytuacji odwet wydawał się oczywistym motywem. Amerykański samolot pasażerski za irański samolot pasażerski. 39:58 I nie były to rozważania czysto teoretyczne. Jesienią 1988 roku zachodnioniemiecka policja przez długi czas obserwowała grupę mężczyzn związanych z radykalną organizacją palestyńską powiązaną z Iranem i Syrią. 26 października, czyli niecałe dwa miesiące przed katastrofą, przeprowadzono serię nalotów pod kryptonimem Jesienne Liście. Przeszukano wówczas m.in. mieszkanie we Frankfurcie, dom w Neuss i samochód, którym jeździł domniemany przywódca tej komórki. 40:35 Lista znalezisk mówiła sama za siebie. Odtwarzacze radiowo-kasetowe, materiały wybuchowe, detonatory, zapalniki, czujniki ciśnienia, broń, amunicja oraz rozkład lotów, w tym rozkład linii Pan Am. Do tego siedem czystych, nieużywanych przywieszek bagażowych Lufthansa. Pojawiły się też dowody wskazujące, że komórka terrorystyczna budowała bomby, które ukrywała w magnetofonach właśnie firmy Toshiba. 41:02 To właśnie z tych nalotów pochodził przerobiony na bombę odtwarzacz, który brytyjski biegły oglądał potem w Niemczech, porównując go z fragmentem płytki wydłubanej z kontenera. Wnioski wydawały się niepodważalne. Terroryści mieli konkretny motyw – zemstę. Budowali bomby w magnetofonach Toshiba. Wykorzystywali czujniki ciśnieniowe, które pozwalały uruchomić zapalnik, kiedy samolot osiągał odpowiednią wysokość. Dysponowali dokładnymi rozkładami lotów. 41:33 Przypominamy, to były czasy przedinternetowe. 41:36 Czyli zemsta Iranu, który posłużył się swoimi sojusznikami. Czyżby sprawa była rozwiązana, a ludzie odpowiedzialni za przygotowanie zamachu już znajdowali się w rękach niemieckiej policji, a jednak im dokładniej porównywano szczegóły, tym więcej elementów nie zgadzało się. 41:55 Odtwarzacze, które skonfiskowano w Niemczech to były Toshiby, ale inne niż RTSF-16. Zapalniki typu zwanego kostkowym były znacznie prostsze i znacznie bardziej zawodne od tego, co zadziałało nad Lockerbie. Były więc wyraźne zbieżności, ale w kluczowych szczegółach technicznych bomby budowane przez zlikwidowaną komórkę terrorystyczną różniły się od tej, która rozerwała lot Pan Am 103. 42:28 Sąd ujmie to później wprost. Nie było dowodów, żeby komórka terrorystyczna dysponowała środkami potrzebnymi do zbudowania takiego urządzenia, jakie zniszczyło samolot. 42:40 Sprawa miała też drugie dno. Otóż główny konstruktor bomb tej komórki był w rzeczywistości agentem jordańskiego wywiadu. Wniknął do grupy na jego zlecenie z poleceniem, żeby żadna zbudowana przez niego bomba nigdy nie została uzbrojona. A w oświadczeniu dla FBI zeznał później, że nigdy nie przerabiał na bomby odtwarzaczy z dwoma głośnikami. Tymczasem ta Toshiba RTS F-16 miała właśnie dwa głośniki. 43:10 Trop irański, który wydawał się tak obiecujący, posypał się w warstwie ogólnej i wszystko pasowało. Diabeł tkwił w szczegółach. I to takich, których nie sposób zignorować. To oczywiście nie wykluczało Iranu, ale też nie dawało dowodów, które mogłyby sprawę rozstrzygnąć. Muzyka 43:32 Słuchacz podcastu Laboratorium Zbrodni. Wróćmy jeszcze raz na szkockie pola, bo poszukiwania szczątków trwały tam przez całą zimę. 13 stycznia 1989 roku, ponad trzy tygodnie po katastrofie, dwóch policjantów idących w Tyralierze w okolicy miejscowości Newcastleton znalazło kawałek zwęglonej tkaniny. Jeden z dziesiątków tysięcy zabezpieczonych przedmiotów. Opisano go, skatalogowano i odłożono w magazynie dowodów. 44:04 Do specjalisty fragment ten trafił dopiero 12 maja. Podczas szczegółowego badania okazało się, że to fragment kołnierzyka koszuli. I to nie byle jakiej, pod każdym względem pasował do koszul slalom. Tych samych, które sprzedawano w tym maltańskim sklepie. Materiał był podziurawiony drobinami rozpędzonymi przez wybuch. Po rozpróciu kołnierzyka wewnątrz znaleziono wbite 9 kawałeczków czarnego plastiku, drobinę metalu, kawałek drutu, wielowarstwowy strzępek białego papieru i fragment zielonej płytki drukowanej. 44:43 Płytka była maleńka, mniejsza od paznokcia i miała jedną nietypową cechę. Z jednej strony pokrywała ją cienka zielona powłoka. Plastik, metal, drut i papier dały się rozpoznać. Pochodziły z odtwarzacza Toshiba RTS F-16 i z jego instrukcji obsługi. Tu wszystko się zgadzało, nie było w tym niczego nowego. 45:05 niczego poza zieloną płytką. Ona z pewnością nie pochodziła z samego odtwarzacza. Tu powstał problem, którego rozwiązanie trwało wiele miesięcy. Specjalista nie potrafił ustalić, czym jest ten fragment. Próbował dopasować go do znanych sobie urządzeń, Wciąż mu się to nie udawało. Poprosił więc policję, żeby przy przeglądaniu szczątków wypatrywała czegokolwiek z płytką drukowaną – aparatów, radioodbiorników, kawałków elektroniki z wraku. 45:37 I 15 września sformalizował tę prośbę notatką, do której dołączył zdjęcie polaroidowe fragmentu z pytaniem wprost – czy ktoś wie, co to jest? 45:48 Przez ponad rok pochodzenie płytki pozostawało tajemnicą. Tymczasem to właśnie ona była kluczowa dla rozwiązania całej sprawy. 45:57 A na drugą część historii o zamachu zapraszamy Państwa już za tydzień. 46:02 W międzyczasie polecamy sekcję teorii spiskowych oraz oczywiście Crazy Naukę. No i prosimy jeszcze o subskrypcję. Po bieżące i wcześniejsze odcinki podcastów zapraszamy na stronę Polskiego Radia, na Spotify albo YouTube. 46:16 A teraz do usłyszenia. 46:19 Laboratorium Zbrodni. Nauka w służbie kryminalistyki. 46:23 To był podcast Aleksandry i Piotra Stanisławskich, twórców Crazy Nauki. 46:31 To był podcast Polskiego Radia. Więcej naszych podcastów znajdziesz na polskieradio.pl i we wszystkich innych miejscach, gdzie słuchasz podcastów.