Czarne skrzynki

00:00 Jest 28 sierpnia 2025 roku. 00:05 Na lotnisku w Radomiu trwa trening przed pokazami lotniczymi Radom Airshow. Jest to największe tego typu wydarzenie w Polsce, które odbywa się co dwa lata i przyciąga tłumy fascynatów lotnictwa. Krótko po godzinie 19.00 próbny lot odbywa major Maciej Slab Krakowian, który siedzi za sterami myśliwca wielozadaniowego F-16. Jego wyczyny ogląda i nagrywa kilkunastu ludzi zgromadzonych nieopodal lotniska. Początkowo wszystko wydaje się przebiegać zgodnie z planem, ale o 19.25 dochodzi do tragedii. 00:43 F-16 uderza o pas startowy. Maszyna staje w płomieniach i wrak jeszcze przez kilka sekund sunie po ziemi, zostawiając za sobą ścianę ognia. Pilot ginie na miejscu, a organizatorzy wydarzenia podejmują decyzję o odwołaniu pokazów. Nie jest to jednak pierwsza katastrofa w historii Radom Airshow. 01:10 Słuchacie podcastu Czarne Skrzynki. 01:15 Trzy katastrofy na radomskich pokazach. Historia wypadków na Airshow. 01:23 W 1991 roku pod Poznaniem odbywa się pierwsza edycja pokazów lotniczych pod nazwą Airshow. Podczas debiutanckiej odsłony imprezy widzowie zgromadzeni w okolicach lotniska Ławica mogli oglądać samoloty wojskowe m.in. ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Francji oraz zobaczyć występy słynnych grup akrobacyjnych. 01:46 Dla większości odwiedzających jest to pierwsza okazja do obejrzenia z bliska maszyn z krajów NATO. Wydarzenie okazuje się być ogromnym sukcesem i następna edycja ma miejsce w Dęblinie. Od 2000 roku impreza na stałe przenosi się do Radomia. Początkowo pokazy odbywają się raz do roku, ale ostatecznie ze względów finansowych zdecydowano się je urządzać co dwa lata. Tego typu wydarzenia zawsze wiążą się jednak ze sporym ryzykiem. 02:17 Piloci wykonują często skomplikowane manewry, które wymagają ogromnej precyzji i nawet najmniejszy błąd może doprowadzić do katastrofy. O tym, jak tragiczne mogą być skutki, można się było przekonać w 1988 roku, trzy lata przed pierwszą edycją Airshow w Polsce. Wtedy podczas pokazów lotniczych zorganizowanych w bazie lotniczej Rammstein w Niemczech Zachodnich doszło do zderzenia trzech samolotów legendarnej włoskiej grupy Frecce Tricolori. 02:50 Szczątki jednej z maszyn spadły na publiczność siejąc ogromne spustoszenie. Zginęło wtedy 70 osób, a około 1000 zostało rannych. I choć z tej tragedii wyciągnięto wnioski i zmieniono zasady dotyczące organizacji tego typu wydarzeń, ryzyko wypadku nadal istnieje. Jest 1 września 2007 roku. Na lotnisku w Radomiu odbywa się 10 edycja pokazów lotniczych Airshow. 03:21 Wydarzenie jak zwykle przyciąga tysiące fanów i pierwszego dnia imprezy do Radomia przybywa prawie 30 tysięcy osób. 03:29 Zaplanowano wiele atrakcji, a jedną z nich będzie występ grupy akrobacyjnej Żelazny. Sześciu pilotów kończy właśnie ostatnie przygotowania do startu. Następnie wsiadają do kokpitów czerwono-białych samolotów z Lin wyprodukowanych w Czechosłowacji. Lider zespołu, 60-letni podpułkownik Lech Marchelewski jest niezwykle doświadczonym pilotem, dyrektorem aeroklubu Ziemi Lubuskiej i założycielem grupy Żelazny. 04:00 Około 15.20 piloci uruchamiają silniki i 10 minut później 6 maszyn wznosi się w powietrze. Po kilku wspólnych manewrach zespół dzieli się na dwie, trzyosobowe grupy, które będą na zmianę wykonywać różne akrobacje na niebie. 04:17 Około 15.50 trzy z liny pilotowane przez Lecha Marchelewskiego, Piotra Banachowicza i Krzysztofa Kosińskiego przystępują do wykonania figury o nazwie Różyczka. Maszyny razem rozpoczynają wykonywanie pętli, po czym się rozdzielają. Zgodnie z planem po kilku sekundach przelecą obok siebie w najniższym punkcie figury. Ale niestety nie wszystko idzie tak jak zakładano. Po wykonaniu pętli Marchelewski orientuje się, że jest dużo niżej niż powinien. 04:51 Pilot próbuje zwiększyć wysokość, ale w ten sposób znajduje się na kursie kolizyjnym z maszyną Banachowicza. Na sekundę przed zderzeniem Banachowicz wykrzykuje Jezu, co wskazuje, że był świadomy zbliżającego się zagrożenia. Marchelewski próbuje jeszcze skorygować kurs, aby uniknąć kolizji, ale na to jest już niestety za późno. O godzinie 15.51 maszyny pilotowane przez Marchelewskiego i Banachowicza zderzają się ze sobą lecąc z prędkością prawie 300 km na godzinę. 05:26 Samoloty ulegają całkowitemu zniszczeniu, a obaj piloci giną na miejscu. Widzowie patrzą w szoku jak szczątki czerwono-białych z linów spadają na ziemię. Szczęśliwie żaden z fragmentów wraku nie rani nikogo na widowni. 05:43 Speaker, który komentował występ, jest w stanie jedynie wykrzyczeć. Matko Boska, co się stało? Chryste Panie, nie mogą tego przeżyć! Po chwili rozlegają się syryny karetek pogotowia, które jadą w stronę miejsca katastrofy. Speaker prosi o podejście do mikrofonu kapelana i zostaje odmówiona krótka modlitwa. 06:07 Kilka minut później generał Andrzej Błasik, dowódca Sił Powietrznych, potwierdza wiadomość, której wielu już się domyślało. 06:16 Obaj piloci zginęli w katastrofie. Maszyna Kosińskiego, mimo że przelatywała tuż obok miejsca kolizji, nie została uszkodzona i pilotowi udaje się potem bezpiecznie wylądować. Kilku widzów nagrywało pokaz i uchwyciło moment katastrofy. Wkrótce szokujące zdjęcia i filmy pojawiają się we wszystkich mediach w Polsce. 06:42 W Radomiu i w Zielonej Górze zostaje ogłoszona trzydniowa żałoba. 06:48 7 września 2007 roku na lotnisku w Przylepie, nieopodal Zielonej Góry, odbywa się pogrzeb Lecha Marchelewskiego i Piotra Banachowicza. W tym samym czasie Państwowa Komisja Badania Wypadków Lotniczych rozpoczyna dochodzenie, które ma ustalić przyczyny tragedii. Rok później zostaje opublikowany raport końcowy. Wskazano w nim, że do wypadku doprowadziła tragiczna pomyłka Marchelewskiego, który wykonał zbyt ciasną pętlę oraz błędy popełnione na etapie planowania samego manewru. 07:23 Według śledczych dodatkowym czynnikiem mógł być nienajlepszy stan zdrowia Marchelewskiego, który leczył się na nadciśnienie. Lider grupy przyjmował leki, które mogły w dniu tragedii wpłynąć na jego samopoczucie i refleks. Przy tak dużych prędkościach i manewrach wymagających ogromnej precyzji nawet delikatnie spóźniona reakcja potrafi mieć tragiczne skutki. Ustalono też, że drugi z pilotów, Piotr Banachowicz, nie posiadał odpowiednich uprawnień do brania udziału w pokazach lotniczych. 07:56 Śledczy stwierdzili jednak, że był on mimo to dobrze przygotowany i tego dnia nie popełnił żadnego błędu. 08:04 Katastrofa z 1 września 2007 roku wstrząsnęła środowiskiem lotników, ale nikt wtedy nie przypuszczał, że już podczas następnych pokazów znów może dojść do tragedii. 29 i 30 sierpnia 2009 roku, dwa lata po wypadku Grupy Żelazny, w Radomiu odbywa się kolejna edycja Airshow. Pierwszy dzień przebiega spokojnie i nie dochodzi podczas niego do żadnych groźnych incydentów. Wszyscy dobrze się bawią, a jedną z głównych atrakcji jest pokaz słynnej brytyjskiej grupy akrobacyjnej Red Arrows. 08:42 Jednak w południe 30 sierpnia wszystko ulegnie zmianie. Około godziny 13 w powietrze wzbija się myśliwiec Su-27 należący do białoruskich sił powietrznych. Jest to zmodyfikowana wersja szkoleniowa, która jest w stanie pomieścić dwóch pilotów. Za sterami siedzą pułkownik Aleksandr Marficki i pułkownik Aleksandr Żuralewicz. Samolot wykonuje kolejne manewry, a widzowie mogą podziwiać możliwości maszyny. 09:17 Pokaz komentuje znany dziennikarz i prowadzący program jeden z dziesięciu Tadeusz Sznuk. Około 13.17 samolot zaczyna zmniejszać wysokość. Wkrótce wylatuje poza teren lotniska i znika za drzewami. 09:34 Gdy to się dzieje, Tadeusz Sznuk właśnie opowiada o tym, że Su-27 miał być sowiecką odpowiedzią na amerykański myśliwiec F-15 i podczas oblatywania tego modelu zginęło wielu pilotów. Dosłownie kilka sekund później nad drzewami zaczyna się unosić ciemna chmura dymu. 09:54 Nikt nie ma wątpliwości. Doszło do kolejnej katastrofy na radomskim airshow. Na miejsce tragedii rusza śmigłowiec grupy poszukiwawczo-ratowniczej. Su-27 rozbił się nieopodal wsi Małęczyn. Zarówno widzowie jak i organizatorzy mają początkowo nadzieję, że białoruscy oficerowie zdążyli się w porę katapultować. Niestety wkrótce staje się jasne, że obaj mężczyźni nie żyją. 10:26 Na miejscu wypadku sześć zastępów straży pożarnej próbuje opanować ogień. W końcu z głośników pada komunikat informujący widzów o śmierci dwóch pilotów. Zostaje też podjęta decyzja o odwołaniu wszystkich pozostałych lotów zaplanowanych na ten dzień. 10:46 Niedługo po katastrofie pojawiają się pierwsze spekulacje dotyczące przyczyn wypadku. Wśród teorii znalazły się między innymi te mówiące o błędzie pilota lub awarii silnika spowodowanej zderzeniem z ptakami. Piloci, którzy obserwowali ostatnie chwile lotu Su-27, mówili, że leciał on zbyt nisko, bez włączonych dopalaczy, w wyniku czego utracił prędkość i spadł na ziemię. Okazało się także, że piloci byli świadomi problemów i dostali nawet od wieży polecenie katapultowania się, czego jednak nie zrobili. 11:24 3 września 2009 roku w rosyjskim dzienniku Izvestia pojawia się kolejna sensacyjna informacja. 11:33 Zakłady odpowiedzialne za zaprojektowanie i wyprodukowanie maszyny wydały oświadczenie, że do tragedii doprowadziły samowolne modyfikacje elektronicznych systemów sterowania. 11:44 Jednak strona białoruska zaprzeczyła, że mogło być to przyczyną katastrofy, gdyż remont dotyczył jedynie systemów uzbrojenia i nawigacji satelitarnej. Podczas gdy wciąż pojawiają się nowe spekulacje, polsko-białoruski zespół próbuje ustalić rzeczywistą przyczynę tragedii. 12:04 Jednak gdy raport końcowy jest gotowy, strona białoruska blokuje jego publikację. Bezpośrednia przyczyna katastrofy nigdy nie zostaje więc oficjalnie ogłoszona. 12:16 Nie wiadomo też, co tak naprawdę sprawiło, że piloci nie zdecydowali się na katapultację, która mogła ocalić im życie. Mimo braku ostatecznej odpowiedzi, wielu mieszkańców wsi Małęczyn jest przekonanych, że piloci z pełną świadomością pozostali na pokładzie Su-27, aby skierować samolot na nie zaludniony teren. 11 kwietnia 2010 roku, nieopodal miejsca katastrofy, zostaje odsłonięty pomnik upamiętniający dwóch białoruskich lotników, którzy zginęli 30 sierpnia 2009 roku. 12:52 Na ceremonii są obecne wdowy po oficerach oraz przedstawiciele polskich i białoruskich sił powietrznych. Pomimo dwóch tragicznych katastrof pokazy lotnicze w Radomiu są w kolejnych latach kontynuowane i cieszą się coraz większym zainteresowaniem fanów lotnictwa z całego świata. Radom Airshow 2023 okazał się być największym tego typu wydarzeniem w Europie. Jednak w 2025 roku ma miejsce kolejny wypadek. 13:25 Tym razem jeszcze przed samą imprezą, która miała się odbyć 30 oraz 31 sierpnia. Dwa dni przed rozpoczęciem wydarzenia piloci biorący udział w pokazie intensywnie trenują zaplanowane akrobacje. 13:41 Jednym z nich jest major Maciej Krakowian, pseudonim Slab, jeden z najbardziej doświadczonych pilotów myśliwskich w Polsce. Specjalizuje się on przede wszystkim w pilotażu myśliwców F-16, które są podstawowymi samolotami bojowymi polskich sił powietrznych. Krakowian skończył szkołę Orlond w Dęblinie, a potem doskonalił swoje umiejętności w Stanach Zjednoczonych. 14:08 W 2021 roku został instruktorem w 31. Bazie Lotnictwa Taktycznego. Uczestniczył też w programie szkoleniowym na myśliwcach F-35, które niebawem mają wzmocnić polskie lotnictwo. Krakowian jest też członkiem Grupy Akrobacyjnej Polskich Sił Lotniczych o nazwie Tiger Demo Team. 28 sierpnia siada za sterami F-16, nie wiedząc, że będzie to jego ostatni lot. 14:39 Samolot wzbija się w powietrze, a Major ćwiczy manewry, które ma wykonać podczas oficjalnych pokazów. Mimo, że jest to tylko trening, nieopodal lotniska zebrało się kilkunastu widzów, którzy obserwują wyczyny pilota. Jednak o 19.25 dochodzi do tragedii. 15:00 F-16 po wykonaniu figury zaczyna opadać w stronę pasa startowego. Pilot próbuje jeszcze wznieść maszynę, ale brakuje już przestrzeni i wypełniony paliwem myśliwiec uderza o ziemię. Dochodzi do eksplozji, a samolot zamienia się w kulę ognia. Osoby, które widzą katastrofę na własne oczy są zszokowane widokiem. Płonący wrak sunie jeszcze przez kilka sekund po pasie. 15:31 Staje się jasne, że pilot nie zdążył się katapultować. Major Krakowian ginie na miejscu. Z powodu tragedii organizatorzy podejmują decyzję o odwołaniu całej imprezy. Z kolei dowódca generalny rodzajów sił zbrojnych zawiesza wszystkie loty myśliwców F-16 w celach innych niż bojowe. 15:57 5 września 2025 roku na cmentarzu w Krzesinach odbywa się pogrzeb tragicznie zmarłego majora Krakowiana. Na jego nagrobku znalazł się model samolotu F-16 oraz wyryte słowa. Zginął robiąc to, co kochał. Rozpoczyna się śledztwo, a eksperci biorą pod uwagę przyczyny takie jak błąd pilota, usterka techniczna czy warunki pogodowe. Udało się też odzyskać czarne skrzynki, z których zapisy odczytano w laboratorium w Stanach Zjednoczonych. 16:34 Jednak prace komisji nadal się nie zakończyły i na ten moment nie ma oficjalnego wyjaśnienia, co doprowadziło do katastrofy F-16. 16:43 Trzeci śmiertelny wypadek na tej samej imprezie sprawia, że część miłośników awiacji zaczyna mówić o klątwie Radomia. Kolejna tragedia na nowo otworzyła też debatę na temat bezpieczeństwa na pokazach lotniczych. Pojawiają się głosy, że piloci wojskowi i niezwykle drogie myśliwce nie powinni brać w nich udziału. Część opinii publicznej twierdzi również, że lotnicy niepotrzebnie narażają się na niebezpieczeństwo i być może konieczne są gruntowne zmiany w sposobie organizowania tego typu imprez. 17:19 Wszystkich odcinków posłuchasz na RMF ON.